掉舉Restlessness
大隨煩惱之第五。令心於境不寂靜為性,能障行捨、奢摩他為業。
漢zh · Xuanzang 譯
大隨煩惱之第五。令心於境不寂靜為性,能障行捨、奢摩他為業。
經
[共傳] 《雜阿含經》卷二十四(經611)五蓋:
不善聚者,所謂五蓋……何等為五?謂貪欲蓋、瞋恚蓋、睡眠蓋、掉悔蓋、疑蓋。
——漢譯阿含一律譯 uddhacca-kukkucca 為「掉悔蓋」(一支),同 thīna-middha 譯「睡眠蓋」之合稱模式。「掉舉」之獨立化是論層之事。
《雜阿含經》卷二十七(經715)掉悔蓋四食:
何等為掉悔蓋食?有四法:謂親屬覺、人眾覺、天覺、本所經娛樂覺。自憶念、他人令憶念而生覺,於彼起不正思惟,未起掉悔令起,已起掉悔令其增廣。
——「不正思惟」直接對應 Vism padaṭṭhāna ayoniso-manasikāra(不如理作意)。漢譯 SA 715 對應 Pāli SN 46.51 Āhāra Sutta。
《雜阿含經》卷二十七(經714)七覺支火喻(= SN 46.53 Aggi Sutta,→#51 惛沈共此火喻):
- 心掉動(uddhata)→ 修 passaddhi(輕安)/ samādhi(定)/ upekkhā(捨)——添炭息火
[大乘] 《解深密經》卷三:
掉舉、惡作,是奢摩他障。
——同經又立「惛沈、睡眠、疑,是毘鉢舍那障」(→#51 惛沈):止障 vs 觀障之雙軸教法,掉舉與惛沈互為動態平衡之兩端。
論
《大乘五蘊論》卷一:
心不寂靜為性。
——最簡練之直接定義,= avyupaśama 字字對譯。
《成唯識論》卷六:
云何掉舉?令心於境,不寂靜為性。能障行捨、奢摩他為業。
——cetaso avyupaśama = 不寂靜(逐字 morpheme by morpheme);成唯識加「行捨」(#28 upekṣā)為 second-target——此為精細化 add:#28 行捨之 citta-samatā / praśaṭhatā / anābhoga-avasthitatā 三相皆 avyupaśama 之反面,故掉舉同時障行捨(→#28)。
掉舉別相,謂即囂動,令俱生法,不寂靜故。
——「囂動」別相與 Vism「風中旗」意象詞族(anavaṭṭhāna = 如風吹之旗不安定)一致。
⭐ 掉舉 vs 散亂 — 唯識精細分判(南傳無此精細分):
彼(掉舉)令易解,此(散亂)令易緣。
——掉舉使同一所緣多解(思緒纏繞);散亂使所緣本身改變(注意力跳轉)。此為唯識獨有之精細分——南傳 uddhacca 涵蓋兩種狀態(→#55 散亂)。
按:成唯識論「彼令易解,此令易緣」為修行人識別掉舉 vs 散亂之操作判準:「我在禪修但同一個畫面想了很多次」——掉舉;「我在禪修但心一直跳到不同的事物」——散亂。對治方法不同(掉舉用止之三相減定減喜,散亂用念之強化)。
梵saṃskṛta
auddhatya < uddhata(過去分詞「被舉起、被攪動」)+ -ya(抽象後綴)——「上舉/騷動之質」「心被舉起、心被攪動」。
uddhata 之兩個語源候選(詞源覆校):
- ud-(上)+ √dhṛ(持、舉)< 印歐祖語 *dʰer- 「持、立」;同源 Skt dharma(所持)、dhruva(堅固)、Lat firmus、Greek thrónos。義「被舉起」。
- ud-(上)+ √han(擊、動)< 印歐祖語 *gʷʰen- 「擊」;同源 Lat fendō(防)、Eng bane。義「被擊起、被攪動」。經 han→ha 音變 + 重輔音 → ud-d-ha。
兩說皆 linguistically 合理:「被攪動」(√han)較合 auddhatya 之義理義;「被舉起」(√dhṛ)較合 -dd- 之 morphology。
注:v0.1 早稿引 √hṛ(持、執)+ Greek cheir(手)為根——不正確。√hṛ 應派生 uddhṛta(被提取),非 uddhata;-ddha 之過去分詞詞尾須源自 √dhṛ 或 √han,非 √hṛ。
Pāli uddhacca < Skt auddhatya,-tya → -cca 標準巴利化;保留 -dd- 重輔音。
《阿毘達磨集論》(阿毘達磨-samuccaya,Pradhan 校本,二十隨煩惱第五):
auddhatyaṃ katamat / śubha-nimittam anusarataḥ rāga-aṃśikaḥ cetaso 'vyupaśamaḥ / śamatha-paripantha-karmakam //
何為掉舉?於追逐淨相(śubha-nimittam anusarataḥ), 貪分位(rāga-aṃśika)之心不寂止(cetaso avyupaśama)為性。 為障奢摩他(śamatha-paripantha)為業。
結構鏡像 with #28 行捨(upekṣā)和 #51 惛沈(styāna):
| Asg #38 styāna | Asg #39 auddhatya |
|---|---|
| moha-aṃśika(癡分位) | rāga-aṃśika(貪分位) |
| citta-akarmaṇyatā(心無堪能) | cetaso 'vyupaśama(心不寂止) |
| ↔ #26 praśrabdhi(輕安 karmaṇyatā) | ↔ #28 upekṣā(行捨 upaśama / samatā) |
——百法善 11 之 #26 #28 與隨煩惱 #51 #52 構成兩對逐字素之對治對。
śubha-nimitta anusarataḥ(追逐淨相)= 成唯識論「由憶昔樂事生」之觸發條件——淨相即「悅可意之相」(非「乾淨」義),掉舉之觸發為「念昔之可樂事而心騰動」。
⭐ avyupaśama ↔ avūpasama(Pāli)字字 morpheme 對應:
- Skt:a-vyupaśama = a-vi-upa-śama
- Pāli:avūpasama = a-vi-upa-sama
- 唯一差異 ś→s 之巴利化
三層精準對應:Asg avyupaśama + Vism avūpasama + 成唯識論「不寂靜」——Skt/Pāli/漢三字對應之最精例之一。
按:śubha-nimitta anusarataḥ* 之觸發子句與 Vism padaṭṭhāna ayoniso-manasikāra 同構:對可樂之相的不如理作意 → 心追逐淨相 → 掉舉生起;故五蓋對治之根本 = 如理作意(yoniso-manasikāra)。*
巴pāḷi
⭐ 南傳之 uddhacca 為 4 普 akusala cetasikas 之一——與 moha(癡)、ahirika(無慚)、anottappa(無愧)並列,arises with EVERY akusala citta。是南傳 14 akusala 心所(cetasika)中最 attested、最頻繁之一。南傳教義:凡心起不善,必有 moha 之無明、ahirika 之 self-shame-loss、anottappa 之 other-shame-loss、uddhacca 之 inner restlessness——四者 always-present,是 akusala 之核心 fingerprint。
部派分判雙重差異: (1)南傳 uddhacca 唯不善(4 普 akusala)vs 唯識 auddhatya 為大隨(含有覆無記——not just akusala, also 染污無記); (2)南傳將 uddhacca + kukkucca 並列為一蓋雙法(五蓋第四),唯識將 auddhatya 列為隨煩惱(#52)、kaukṛtya 列為四不定(#28 悔)——結構平行於 thīna-middha 之分(#51+#29),完全相同模式:
| 南傳 nīvaraṇa | 永遠合稱雙法 | 唯識分 |
|---|---|---|
| 第三 thīna-middha | thīna + middha | #51 styāna 大隨 + #29 middha 不定 |
| 第四 uddhacca-kukkucca | uddhacca + kukkucca | #52 auddhatya 大隨 + #28 kaukṛtya 不定 |
此非偶然,乃瑜伽行派阿毘達磨系統設計:前一半(thīna / uddhacca)= frequent / routine 之 mental dysregulation → 列大隨;後一半(middha / kukkucca)= episodic / triggered 之心理 → 列四不定。
經
DN 22 / MN 10 Mahāsatipaṭṭhāna / Satipaṭṭhāna 法念處·五蓋章。uddhacca 從不單獨出現——永遠與 kukkucca 並列為 uddhacca-kukkucca 雙法:
Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhacca-kukkuccaṃ "atthi me ajjhattaṃ uddhacca-kukkuccan"ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhacca-kukkuccaṃ "natthi me ajjhattaṃ uddhacca-kukkuccan"ti pajānāti. 內有掉悔時,了知「我內有掉悔」;內無掉悔時,了知「我內無掉悔」。
——Triple Nikāya 共傳:DN 22 + MN 10 + SN 46.x;SN 46.55 Saṅgārava Sutta 以「風吹水波」喻 uddhacca-kukkucca(水面不平靜則底不可見)。引文已依 CSCD/VRI 核實。
論
《清淨道論》XIV.165 之四相(詞彙依 Bhikkhu Bodhi CMA + Ñāṇamoli):
| 四相 | Pāli | 漢譯 |
|---|---|---|
| 相 lakkhaṇa | avūpasama | 不寂靜 |
| 業 rasa | anavaṭṭhāna | 不安定(如風吹之旗 vāte abhihatā paṭākā viya) |
| 現 paccupaṭṭhāna | bhanta-bhāva | 躁動相(如石擲灰飛) |
| 足處 padaṭṭhāna | ayoniso-manasikāra | 不如理作意 |
⭐ avūpasama ↔ avyupaśama 字字 morpheme 對應已見梵段;「風中旗」 意象與成唯識論「囂動」(別相)形成同一意象詞族——心如旗在風中,看似立而實飄。
按:uddhacca 之 padaṭṭhāna ayoniso-manasikāra(不如理作意)= 五蓋共同之 padaṭṭhāna——故五蓋對治根本 = 如理作意 yoniso-manasikāra;此共同 padaṭṭhāna 亦說明惛沈與掉舉雖為兩端,但共享同一根本對治。
漢綜述zh-synthesis
「掉舉」之梵文 auddhatya 源自 uddhata(過去分詞「被舉起、被攪動」)+ -ya(抽象後綴)——「上舉/騷動之質」「心被舉起、心被攪動」。uddhata 有兩個語源候選:(一)ud-(上)+ √dhṛ(持、舉)< 印歐祖語 *dʰer-「持、立」——同源 Skt dharma(所持)、dhruva(堅固)、拉丁 firmus、希臘 thrónos,義「被舉起」;(二)ud-(上)+ √han(擊、動)< 印歐祖語 *gʷʰen-「擊」——同源拉丁 fendō(防)、英文 bane,義「被擊起、被攪動」。兩說皆 linguistically 合理:「被攪動」(√han)較合義理,「被舉起」(√dhṛ)較合 morphology。⚠️ 注意:v0.1 早稿曾引 √hṛ(持、執)+ 希臘 cheir(手)為根——不正確,√hṛ 派生 uddhṛta(被提取),非 uddhata。Pāli uddhacca 保留 -dd- 重輔音,-tya → -cca 標準巴利化。
《阿毘達磨集論》定義掉舉(二十隨煩惱第五):「auddhatyaṃ katamat / śubha-nimittam anusarataḥ rāga-aṃśikaḥ cetaso avyupaśamaḥ / śamatha-paripantha-karmakam //」——「於追逐淨相(śubha-nimittam anusarataḥ),貪分位(rāga-aṃśika)之心不寂止(cetaso avyupaśama)為性;為障奢摩他(śamatha-paripantha)為業。」śubha-nimitta anusarataḥ(追逐淨相)即《成唯識論》「由憶昔樂事生」之觸發——掉舉之觸發為「念昔之可樂事而心騰動」。Asg avyupaśama 與 Vism XIV.165 avūpasama 為字字 morpheme 對應(a-vi-upa-śama / a-vi-upa-sama,唯一差異 ś→s 之巴利化),加《成唯識論》「不寂靜」——梵/巴/漢三層精準對應,為 51 心所中南北傳形態學合契之精例之一。《成唯識論》加「行捨(→#28)」為 second-target:→#28 upekṣā 之三相(citta-samatā / praśaṭhatā / anābhoga-avasthitatā)皆為 avyupaśama 之形態反向,故掉舉同時障行捨。唯識精細分判(南傳無):「彼(掉舉)令易解,此(散亂,→#55)令易緣」——掉舉使同一所緣多解(思緒纏繞),散亂使所緣本身改變(注意力跳轉)。
Theravāda 立 uddhacca 為 sabba-akusala-sādhāraṇa cetasika(普遍不善心心所)4 法之第四——moha + ahirika + anottappa + uddhacca 俱起於每一不善心。Yogācāra 亦判掉舉廣泛共在(大隨煩惱第五),但範疇略廣(含有覆無記,非唯不善)。南傳並立 uddhacca + kukkucca(掉悔,第四蓋),唯識將 auddhatya 列大隨(本條)、kaukṛtya 列四不定(→#56 悔)——結構完全平行於 thīna-middha 分(→#51 + →#57):前一半(thīna / uddhacca)= 常態心理失調 → 大隨;後一半(middha / kukkucca)= 偶發觸發 → 不定。
掉舉與 →#51 惛沈為修禪中關鍵之動態對治對:心沉(惛沈)添柴(擇法/精進/喜),心掉(掉舉)添炭(輕安/定/捨)——阿含火喻(SA 714 = SN 46.53)之教法。對治掉舉之根本 = yoniso-manasikāra(如理作意)——Vism 以此為五蓋共同之 padaṭṭhāna。掉舉 vs 散亂之操作辨認(唯識精細分):「我在禪修但同一個畫面想了很多次」——掉舉;「我在禪修但心一直跳到不同的事物」——散亂(→#55)。對治方法不同。
玄奘以「掉舉」承此義,「掉」含「搖動、擺動」義,「舉」含「被舉起、騰動」義,合 uddhata(被舉起)之物理意象。英譯 Restlessness 取「心無法靜止」義,合 Asg avyupaśama(不寂止)之核心。
掉舉 ——於追逐淨相,貪分位之,令心於境不寂靜為性;能障行捨、奢摩他為業。
英綜述en-synthesis
Sanskrit auddhatya derives from uddhata (past participle "raised, lifted up, agitated") + -ya (abstract suffix). Two etymological candidates compete: (1) ud- (up) + √dhṛ "to hold, lift" (PIE *dʰer- "to hold firm"; cognates: Skt dharma "that which is held"; dhruva "firm"; Latin firmus; Greek thrónos "throne, support") — sense: "lifted-up"; (2) ud- (up) + √han "to strike, agitate" (PIE *gʷʰen- "to strike"; cognates: Latin fendō "ward off"; English bane) — sense: "struck-up, shaken-up, agitated." The "agitated" semantics (√han) fits the doctrinal sense better; the morphology of -ddha- supports both. Note: √hṛ "to carry" (PIE *ǵʰer-; cognate with Greek cheir "hand") is not the root — √hṛ would yield forms like uddhṛta, not uddhata. Pāli uddhacca preserves the geminate -dd- cluster of either analysis.
The morpheme triumph
The correspondence between Asaṅga's cetaso 'vyupaśama (Skt: a-vi-upa-śama) and the Visuddhimagga XIV.165's avūpasama (Pāli: a-vi-upa-sama) is morpheme-by-morpheme exact — differing only in the standard palatalization of ś → s. With the Cheng Weishi Lun's 「不寂靜」matching both, the Sanskrit-Pāli-Chinese triple correspondence is among the most precise in the fifty-one cetasika set.
Auddhatya is the fifth of the eight major secondary afflictions. Asaṅga's Abhidharma-samuccaya defines it as rāga-aṃśika cetaso 'vyupaśama — "a rāga-class non-quieting of mind" — arising when chasing pleasurable mental images (śubha-nimitta). Its function is śamatha-paripantha: obstructing śamatha. The Cheng Weishi Lun adds upekṣā (#28, 行捨) as a second obstruction-target, which is doctrinally precise: upekṣā's three qualities (citta-samatā, praśaṭhatā, anābhoga-avasthitatā — equanimity, uprightness, effortless abiding) are each the morphological inverse of avyupaśama, so auddhatya obstructs upekṣā at the morpheme level.
The Yogācāra fine distinction
Uniquely within Yogācāra, auddhatya (#52) is distinguished from vikṣepa (#55): 「彼令易解,此令易緣」 — auddhatya makes the mind interpret a single object in multiple ways (ruminative clinging), while vikṣepa makes the mind change objects (attentional scatter). Theravāda does not make this distinction — uddhacca covers both modes.
While Yogācāra classifies auddhatya as a major secondary affliction (pervasive among defiled mind, including tainted-neutral states), Theravāda places uddhacca among the four universal akusala cetasikas — arising with every unwholesome moment of mind. Both systems thus agree on uddhacca/auddhatya's "universal" quality, differing in scope: Theravāda's universality is within the akusala domain; Yogācāra's extends to all defiled mind.
Auddhatya and styāna (→#51) form the practitioner's primary dynamic during śamatha practice — the mind oscillates between agitation and torpor, each requiring opposite remedies. The classical Saṃyutta fire-simile (SA 714 / SN 46.53) prescribes the inverse pair: when the mind is restless, restore quiet through tranquility (輕安, →#26), concentration (→#17), and equanimity (→#28); when dim, add fuel through investigation, vigor (→#25), and joy. The root antidote for the uddhacca-kukkucca hindrance is yoniso-manasikāra — wise attention — which the Visuddhimagga names as the padaṭṭhāna (proximate cause) of all five hindrances' opposites. The Yogācāra distinction between auddhatya (#52) and vikṣepa (#55) provides operational guidance: when the mind reinterprets the same object multiple ways, that is auddhatya (use śamatha tools); when the mind jumps between objects, that is vikṣepa (use smṛti strengthening). Same family of disturbance; different tools. The practitioner who can name what is happening can apply the right antidote.
Restlessness — while chasing pleasurable mental images, a rāga-class non-quieting of the mind. This is its nature. To obstruct śamatha and the equanimity of upekṣā: this is its function.
譯translator's note
譯者按: 掉舉為大隨煩惱之第五,與 #51 惛沈構成修禪中最重要之動態對治對;Asg avyupaśama ↔ Vism avūpasama 之三層精準對應(梵/巴/漢)是 51 心所中南北傳形態學合契之最精例之一。唯識「彼令易解,此令易緣」之精細分(→#55)為南傳所無,提供修行人識別和對治兩種不同散動狀態之操作分判。南傳 uddhacca 為 4 普 akusala cetasikas 之一(與 moha/ahirika/anottappa 並列,arises with every akusala citta),唯識之大隨範疇略廣(含有覆無記)。結構分析詳 S3-P10。