No. 58
心所有法 · 不定四 · 第三 · mental factors · indeterminate #3/4

Applied thought

Vitarka · vitakka

四不定之第三(百法 #58)。依思或慧,尋求性意言、心之粗動為性,安 / 不安住為業。

zh · Xuanzang 譯

四不定之第三(百法 #58)。依思或慧,尋求性意言、心之粗動為性,安 / 不安住為業。

尋(vitarka)與 #59 伺(vicāra,→#59)為不定四法中之「通欲界 + 初禪雙法」——與 #56 悔 / #57 眠之「唯欲界雙法」相對(《成論》「二各二」揭示此 internal 分)。兩法皆以思(cetanā,→#13)/ 慧(prajñā,→#18)之一分為體,Asg 明立為假有(非獨立心所(cetasika)體),乃同一思慧之深淺二位——尋為粗動(audārikatā),伺為細動(sūkṣmatā)。

[共傳] 《雜阿含經》卷十七(經 483,CBETA T02n0099_017)——初禪標準公式之漢譯版本:

離欲、惡不善法,有覺、有觀,離生喜樂,初禪具足住。

「有覺有觀」= savitakka savicāra 之鳩摩羅什等舊譯;玄奘新譯「有尋有伺」——此古今譯對應本集 最重要之翻譯史節點之一

《長部》DN 2(Sāmaññaphala Sutta)/ DN 22 / MN 39 / MN 119 / SN 36 / SN 40 / AN 4.123 等——初禪標準公式(quintuple+ Nikāya 共傳,全藏中出現次數最高之禪定公式之一):

Vivicc'eva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

離諸欲、離不善法,有尋有伺,離生喜樂,入初禪而住。

二禪寂滅尋伺——尋伺之滅為二禪之判準:

Vitakka-vicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhi-jaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

尋伺寂滅,內淨、心一處性,無尋無伺,定生喜樂,入二禪而住。

[大乘] 《解深密經》卷三(CBETA T16n0676_003)——尋伺於毘鉢舍那中之高階運作:

即於如是三摩地影像所知義中,能正思擇、最極思擇,周遍尋思、周遍伺察,若忍、若樂、若慧、若見、若觀,是名毘鉢舍那。

——「周遍尋思、周遍伺察」即 vitarka + vicāra 於 vipaśyanā 中之運作,明立尋伺不止於初禪禪那-aṅga,而于觀修中持續運作。

《成唯識論》卷七(T31n1585):

尋謂尋求,令心怱遽於意言境,麁轉為性。此二(尋伺)俱以安、不安住身心分位所依為業。並用思、慧一分為體。

尋、伺在欲及初靜慮,餘界地法皆妙靜故。

不定謂悔、眠、尋、伺,二各二。

按:成唯識「並用思、慧一分為體」即 Asg「依思或慧」之逐語素仿譯——尋伺假有架構明確:無獨立心所(cetasika)體,乃 cetanā(→#13)+ prajñā(→#18)之一分態。Asg 尋伺合段 karma 子句(sparśa-asparśa-vihāra-sanniśrayadāna-karmakau,雙數)為 51 心所中唯一之雙 karma 段,承載「尋伺非二體」之義理主張;成唯識「此二俱以……為業」一字精準對應雙。

saṃskṛta

vitarka < vi-(分、別、強化前綴;同 vicāra 共用,→#59)+ √tark(推度、思辨、論議)——「分別推度」「往復思辨」。√tark 為印度哲學重要術語:tarka 意「邏輯、推理、論辯」;tarka-śāstra 即「論理學」。佛教用語中,vitarka 取「粗略推度」之義,與 vicāra(細密伺察)成對。

印歐祖語層面:Pokorny 提出印歐祖語 *terkʷ-「扭、轉」(候選同源:拉丁 torqueō 扭、英文 torque),但√tark「推度」與「扭轉」之語義鏈學界無共識;Mayrhofer 視為 Indo-Aryan internal。保留不確定性,不入印歐祖語重構。Pāli vitakka 直承同形。

《阿毘達磨集論》(阿毘達磨-samuccaya,Pradhan 校本,四不定第三):

vitarkaḥ katamaḥ / cetanāṃ vā niśritya prajñāṃ vā paryeṣakaḥ manojalpaḥ / sā ca cittasya audārikatā //

何為尋?依(cetanā)或(prajñā),為尋求性意言(paryeṣaka manojalpa)為性。此為心之粗動(cittasya audārikatā)。

梵文 (Asg)成唯識論(玄奘)
paryeṣaka manojalpa尋求……意言(境)(逐字 — paryeṣaka = 尋求;manojalpa = 意言)
cittasya audārikatā麁轉(逐字 — audārika = 粗 = 麁;-tā = 性)
cetanāṃ vā niśritya prajñāṃ vā並用思、慧一分為體(逐字)

Asg 尋伺合段 karma 子句(見伺條 #59 完整引文):

sparśa-asparśa-vihāra-sanniśrayadāna-karmakau

安住或不安住之所依為業。

按:「完美逐語素仿譯」——成唯識卷七尋伺一段於 51 心所中與 Asg 對應最 lossless 之段之一,每一語詞 morpheme 皆有對應。尋(粗動 audārikatā)↔ 伺(細動 sūkṣmatā,→#59)為同一思慧之粗細兩位,如鐘之初擊(尋)vs 鐘聲之續響(伺)——Vism IV.89 之鐘喻為佛教傳統著名之尋伺解釋,南北傳於此喻之義理核心高度同步。

pāḷi

南傳論藏(論藏)將 vitakka 列為 pakiṇṇaka cetasika(雜異 / 個別心所,6 法之第一,可通善 / 不善 / 無記俱起)。南北傳判攝於四不定中最相近之一對——pakiṇṇaka 即「可與善 / 不善 / 無記諸 citta 俱起之非固定心所」,與 aniyata(不定)幾乎同義(詳譯者按)。為初禪五支(禪那ṅga)之第一。

初禪 + 二禪公式逐字見漢段。此為全藏中出現次數最高之禪定公式之一——DN 2 / DN 22 / MN 39 / MN 119 / SN 36 / SN 40 / AN 4.123 等。漢譯:雜阿含 483「有覺有觀」(舊譯)= savitakka savicāra(Pāli)= 有尋有伺(新譯)——三層逐字互證。

論(Vism IV.88–89 + Vism XIV.88)

Vism IV.88 Buddhaghosa 之 vitakka 定義(provisional via Ñāṇamoli BPS):

四相Pāli漢譯
(lakkhaṇa)ārammaṇe cittassa abhiniropana令心向境
(rasa)āhanana-pariyāhanana擊而打(反覆撞入)
(paccupaṭṭhāna)cittassa ārammaṇe ānayana引心至境

Vism IV.89 三喻(vitakka 與 vicāra 並判):

SimileVitakka(粗)Vicāra(細)
(Vism IV.89)初擊鐘鐘聲續響
(Vism IV.90)拍翅起飛展翅滑翔
(Vism IV.91)蜂飛向花繞花鳴響

——三喻共申「尋伺為同一動作之先後兩階段」:尋為起、伺為續;非二事,乃同事之粗細二位——直接對應 Asg 之假有架構(→#59)。

體性層差異:南傳立 vitakka 為實有獨立心所(cetasika)(13 aññasamāna 之一),Asg / 瑜伽行派判為假有(cetanā + prajñā 一分)——此為體性判攝(dravya-prajñapti / 本體論狀態)差異,非範疇分類差異。

按:Asg paryeṣaka manojalpa(尋求性意言)≈ Vism ārammaṇe cittassa abhiniropana(令心向境)——南北傳於現象描述高度同步:「粗起」為共識;「獨立心所(cetasika)(南傳)vs cetanā+prajñā 一分(北傳)」為唯一實質差異。較 #56 悔 / #57 眠之大幅道德判攝 mismatch(akusala-only vs aniyata),本條 #58 尋 / #59 伺為四不定中之「conceptual match」最緊之一對。

漢綜述zh-synthesis

詞源

vitarka < vi-(分、別、強化前綴,與 →#59 vicāra 共用)+ √tark(推度、思辨、論議)——「分別推度」「往復思辨」。√tark 為印度哲學核心術語:tarka(邏輯、推理)、tarka-śāstra(論理學)皆由此根。印歐祖語層面:Pokorny 提出印歐祖語 *terkʷ-「扭、轉」(候選同源:拉丁 torqueō、英文 torque),但√tark「推度」與「扭轉」之語義鏈學界無共識,Mayrhofer 視為 Indo-Aryan internal——⚠️ 保留不確定性,不入印歐祖語重構(borderline pattern-break)。Pāli vitakka 直承同形。漢字「尋」本義以手探物,引申為心向境之主動搜尋;玄奘用「尋」精確取「向境粗動」之義。

義理

Asg(四不定第三)定義:依cetanā→#13)或prajñā→#18),為尋求性意言paryeṣaka manojalpa)為性;此為心之粗動cittasya audārikatā)。為 →#13 思 + →#18 慧 之子分位,不立別體(prajñapti-sat,假有)。CWS「尋謂尋求,令心怱遽於意言境,麁轉為性;並用思、慧一分為體」為 Asg 之完美 calque。尋之不定位置:不定第三(→#56 義理段作 cluster 架構參照),通三性,界地在欲界及初禪(「尋、伺在欲及初靜慮」CWS 卷七)。Asg 以雙 karma karmakau(51 心所中唯一)將尋伺合業:「為安住或不安住sparśa-asparśa-vihāra)之所依為業」——雙數形式在梵文形態學層面直接載入「尋伺非二體」之義理主張。

南北

南傳論藏列 vitakkapakiṇṇaka cetasika(雜異心所,通三性)——pakiṇṇaka「可通三性俱起」與 aniyata「通三性不定」高度同義,南北傳判攝於此幾乎重疊,差異僅在體性層(南傳立獨立心所,唯識判假有)。初禪公式(DN 2 / DN 22 / MN 39 等數百處 verbatim):savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ / 有尋有伺,離生喜樂,入初禪——此為全藏出現極為頻繁之禪定公式之一,南北傳共識。Vism IV.88 vitakka 四相(provisional):相 ārammaṇe cittassa abhiniropana(令心向境)/ 業 āhanana-pariyāhanana(擊而打)/ 現 cittassa ārammaṇe ānayana(引心至境)。Buddhaghosa 鐘喻(Vism IV.89):尋如初擊鐘,伺如鐘聲續響——南北傳於現象描述(粗起、初動)高度同步。

修持

《解深密經》卷三「周遍尋思、周遍伺察……是名毘鉢舍那」——明立尋伺非止於初禪 jhāna-aṅga,而於毗鉢舍那(vipaśyanā)觀修中持續運作;尋為正思擇之心理動作,行者於觀察所緣時,尋即此「粗起向境」之心所運動。尋(粗)與伺(細,→#59)之對,在禪修中呈現為:尋為心取境之初動,伺為持續審察;二禪入則尋伺俱寂(「尋伺寂滅……入二禪」),此為定境深化之判準。與 →#17 定 之互動:尋伺通達初禪,深定以無尋無伺為標誌。

譯名

玄奘「尋」取向境搜尋之義,勝於舊譯「覺」(vitarka不限感官覺知)。英譯 Applied thought(Bhikkhu Bodhi / Ñāṇamoli 標準)精確——applied 取「施加於境」之粗動義,與 vitarkaparyeṣaka(尋求性)對應;Initial application 亦通,強調首動義。尋(→本條)與伺(→#59)為「粗 / 細」之對——同一思慧之深淺二位,非二獨立心所,CWS「淺深推度,麁細別故」揭示此義。

—— 不定第三。令心於境粗轉為性,安 / 不安住為業。為思(→#13)+ 慧(→#18)之子分位,不立別體;與伺(→#59)為「粗 / 細」之對。通三性,在欲界及初禪。

英綜述en-synthesis

Etymology

Sanskrit vitarka compounds vi- (a prefix marking separation, distribution, or intensification, shared with vicāra, →#59) and √tark ("to reason, deliberate, conjecture, infer"). The base noun tarka means "logic, reasoning, inference" — tarka-śāstra is the Sanskrit term for the science of logic. The PIE connection is disputed: Pokorny proposed PIE *terkʷ- ("to twist, turn"), with Latin torqueō ("to twist") and English torque as cognates, suggesting a semantic path "turn over (in the mind)" → "deliberate." Mayrhofer, however, treats √tark as Indo-Aryan internal, and the semantic gap between "twisting" and "reasoning" makes the chain unconvincing as a consensus reconstruction. Pāli vitakka is phonologically identical to the Sanskrit.

Doctrinal frame

Vitarka occupies the third slot among the four aniyata cetasikas, paired with vicāra (→#59) as the "desire-realm-plus-first-dhyāna pair" (as opposed to #56 悔 and #57 眠, which are the "desire-realm-only pair" within aniyata). Asaṅga's definition — paryeṣakaḥ manojalpaḥ ... cittasya audārikatā, "a seeking-type mental speech... the coarseness of mind" — identifies two structural features: vitarka is a manojalpa (internal verbal-conceptual process), and it operates at the audārika (coarse, gross) level. Its function clause — shared with vicāra in Asaṅga's rare dual karma formulation (karmakau) — is "to provide the basis for settled or unsettled dwelling." This dual karma form is unique among the 51 cetasikas; it encodes Asaṅga's doctrinal claim that vitarka and vicāra are not two independent mental factors but two phases (coarse and subtle) of a single mode of cetanā + prajñā. The Vijñaptimātratā-siddhi renders this as 「並用思、慧一分為體」: vitarka and vicāra share the same cetasika body — one part of cetanā (volition) and one part of prajñā (wisdom) — and they are distinguished only by depth of engagement (shallow/coarse = vitarka; deep/subtle = vicāra).

Cross-tradition

The most notable convergence between Yogācāra and Theravāda on vitakka / vitarka is the jhāna-formula itself: the standard first-jhāna entry — savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ ("with applied thought, with sustained thought, born of seclusion, with joy and pleasure") — appears hundreds of times across all four Nikāyas with byte-identical wording (DN 2, DN 22, MN 39, MN 119, SN 36, SN 40, AN 4.123, and many others). Both traditions agree that vitakka is present in the first jhāna and absent from the second. The divergence is at the ontological level: Theravāda Abhidhamma treats vitakka as a genuinely real (dravya-sat) independent cetasika (one of the 13 aññasamāna); Yogācāra treats vitarka as a conceptual (prajñapti-sat) derived state — a particular mode of cetanā and prajñā rather than a separate mental factor. The Theravāda classification of vitakka as pakiṇṇaka ("occasional," arising with both wholesome and unwholesome consciousness) is the closest structural analog to aniyata ("indeterminate") in the entire Abhidharma comparison — the moral variability (arising with kuśala, akuśala, and avyākata mind-moments) is agreed upon; only the ontological grounding differs.

Practitioner's seam

Buddhaghosa's bell simile (Visuddhimagga IV.89) remains the most vivid pedagogical tool for distinguishing vitakka from vicāra: applied thought is "the initial striking of a bell" — sudden, gross, the moment of contact; sustained thought is "the subsequent ringing of the bell" — continuous, subtle, the persisting resonance. The same simile appears in two variant forms: birds (flap of wings = vitakka / glide = vicāra) and bees (flight toward the flower = vitakka / circling hum = vicāra). The meditator who has entered first jhāna through ānāpānasati or another samādhi method knows vitarka as the mental "setting" or "positioning" of attention — the moment the mind picks up the meditation object and directs itself toward it. As jhāna deepens toward second jhāna, this positioning-activity stills; the mind becomes avitakka (without applied thought), resting in the object without the need to keep directing itself there. Beyond the jhāna context, the Saṃdhinirmocana's formula 「周遍尋思、周遍伺察」 places vitarka and vicāra at the heart of vipaśyanā as well — the "thorough investigation" that constitutes insight practice is precisely the applied-then-sustained examination of how phenomena appear.

Translation

Applied thought (vitarka) — relying on volition or on wisdom, to engage in a seeking-type internal verbal process, moving coarsely over the object: this is its nature. To provide the basis for the mind's settled or unsettled dwelling in its object: this is its function. Applied thought is variable — it arises in wholesome, unwholesome, and neutral moments alike — and it is present in the desire realm and the first dhyāna, where the bell's first strike positions the mind on its object, coarse before the ringing settles.

translator's note

譯者按: 結構分析詳 S3-P17。尋(vitarka,√tark)↔ 伺(vicāra,√car,→#59)共用 vi- 前綴,Asg 以雙 karma karmakau(雙數)明立兩法為同一思慧之粗細二位——此為 51 心所中唯一之雙 karma 段,梵文形態學直接載入義理主張(假有、非二體),成唯識「此二俱以……為業」一字不漏地仿譯了此雙。