憍Self-intoxication
小隨煩惱之第八(→#38 覆—#51 散亂)。貪愛一分為體。於自盛事深生染著,醉傲為性;染依為業。
漢zh · Xuanzang 譯
小隨煩惱之第八(→#38 覆—#51 散亂)。貪愛一分為體。於自盛事深生染著,醉傲為性;染依為業。
經
[共傳] 《雜阿含經》〔卷號待 CBETA 校;舊註作卷七經186〕煩惱列舉中含「憍慢」「矜高」等變體。
《增一阿含經》〔卷號俟校;舊註作卷六二十一結〕:
憍為心結。
[大乘] 《楞嚴經》卷九,受陰諸魔中之增上慢魔,為憍醉於禪定體驗而誤認證量之高階變形:
忽於其中生無限勇。其心猛利,志齊諸佛……見人則誇,我慢無比。
論
《大乘五蘊論》卷一:
於自盛事染著倨傲,心恃為性。
《成唯識論》卷六:
於自盛事,深生染著,醉傲為性。能障不憍,染依為業。謂憍醉者,生長一切雜染法故。此亦貪愛一分為體。
按:三層引文呈憍義之縱深——阿含立「憍為心結」之簡約;楞嚴以增上慢魔顯其修道危害;唯識論以「染依為業」揭其結構地位:不僅自障,更為一切雜染之所依地基。
梵saṃskṛta
mada < √mad(醉、樂、放縱)——「醉於己之盛事」。印歐祖語 *meh₂d- "wet, drunken":Latin madeō "to be wet, drunk" → madidus(濕、醉);Avestan maδa- "intoxication" — Indo-Iranian secured 同源(平行 22 貪之 Persian raxš、44 嫉之 Avestan araska- —— 本系列累積 Indo-Iranian 心所同源詞 inventory:rāga / mada / īrṣyā 三者皆有 Iranian secured 同源詞)。
⚠ In Review · False-friend disambiguation:英文 mead(蜂蜜酒)雖義近,然非 mada 之同源。Mead 出印歐祖語 *médʰu "honey, wine"(同源 Skt madhu 蜜、Greek methu 酒)—— 與 mada 之 *meh₂d- "wet" 不同印歐祖語根。英文 mad(狂)< OE gemǣded < 印歐祖語 *moy- "to change" —— 亦別根。
故 mada(憍)與 pramāda(放逸,→#50)同根——Skt internal 形態:pra-mada = 「醉之放任」即放逸,為憍之深化。
《阿毘達磨集論》(阿毘達磨-samuccaya,Pradhan 校本,隨煩惱第八):
madaḥ katamaḥ / ārogyaṃ vā āgamya yauvanaṃ vā dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇaṃ vā upalabhya anyatama-anyatamāṃ vā sāsravāṃ saṃpattiṃ rāga-aṃśikaṃ nandī-saumanasyam / sarva-kleśa-upakleśa-sanniśrayadāna-karmakaḥ //
何為憍?依健康(ārogya)、年少(yauvana)、長壽相(dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa),或任一有漏圓滿(sāsravā saṃpatti)所生之貪分位之歡喜(rāga-aṃśika nandī-saumanasya)為性。為一切煩惱、隨煩惱之所依(sarva-kleśa-upakleśa-sanniśrayadāna)為業。
成唯識論「於自盛事,深生染著,醉傲為性。染依為業」即此梵文之逐字對應——「自盛事」compress Asg 三 bases(健康/年少/長壽相);「染依」直譯 sanniśrayadāna;「貪愛一分為體」直譯 rāga-aṃśika。
結構性義理發現:Asg 之 sarva-kleśa-upakleśa-sanniśrayadāna-karmaka(一切煩惱隨煩惱之所依為業),比 46 無慚(→#46)/ 47 無愧(→#47)/ 48 惛沉之 sāhāyya(助伴)結構深度更深——助伴為「伴」,所依為「地基」。憍於 Asg 之功能性地位:一切煩惱之地基(非僅伴)。
按:Asg 之 svabhāva 段明列三 specific bases(健康/年少/長壽相),與 Pāli AN 3.39 之三醉(ārogya-mada / yobbana-mada / jīvita-mada)完全 align——瑜伽行派將 Pāli 經層之三醉教義內化為心所(cetasika)定義之 svabhāva 內容,此為南北共傳之義理 embed。南傳不立 mada 為獨立心所(cetasika)(攝於 lobha),唯識嚴分 25 慢(→#33)vs 42 憍為百法精細化之教義貢獻。
巴pāḷi
南傳論藏(論藏) 52-心所(cetasika)標準列表中 不獨立列 mada 為心所(cetasika)——攝於 lobha(貪)分位;部分南傳註疏(如 Aṭṭhasālinī)偶將 mada 同 māna 一同分判。Vism XIV 並無 mada 之四相段——平行 43 害(vihiṃsā)之結構性缺席:南傳不立心所(cetasika),唯識翻立為 upakleśa。
經
核心經教 — AN 3.39 (巴利聖典協會(PTS) III.38/39) Sukhumāla Sutta 三醉公式(✅ 逐字):
Tayome bhikkhave madā. Katame tayo? Yobbana-mado, ārogya-mado, jīvita-mado.
比丘,有此三醉。云何為三? 青春醉(yobbana-mada)、健康醉(ārogya-mada)、生命醉(jīvita-mada)。
此三醉公式直接對應 Asg 之 svabhāva 段三 bases(yauvana / ārogya / dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa)——南北共傳深度。
佛陀於同經自述前緣為三醉教學之 narrative 框架:
Tassa mayhaṃ bhikkhave evaṃ samiddhassa evaṃ subhārato samānassa etadahosi: assutavā kho puthujjano attanā jarādhammo samāno jaraṃ anatīto paraṃ jiṇṇaṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati...
比丘,我如是富裕、如是優渥時思惟:未聞凡夫,自身亦法老、不離老,見他老者反厭離。
——佛陀以自身少時三醉之自省為三醉教學之 narrative entry。漢譯 AN 3.39 對應見《中阿含》諸相關傳譯(具體經號待 CBETA 校)。
論
Vism 因 mada 不立心所(cetasika),XIV 章無四相段。Vism XIV.168 māna 段(見 33 慢 →#33)覆蓋 māna 但未獨立分判 mada——南傳於 māna vs mada 之分判較鬆,是唯識精細化教義之貢獻:
| 33 慢(māna / māna) | 42 憍(mada / Mada) | |
|---|---|---|
| 字根 | √man(思、量) | √mad(醉) |
| 心理結構 | 我見一分,對他比較(相對性) | 貪愛一分,醉於己盛(絕對性) |
| Pāli | 獨立心所(cetasika)(akusala #9/14) | 不立,攝 lobha |
| Asg 業 | 有漏 / 無記皆生(māna-aṃśika) | sanniśrayadāna(一切染之地基) |
按:南傳於 māna 與 mada 之分判較鬆(部分 Aṭṭhasālinī 視為同一),Asg 嚴分二法——此嚴分為百法之精細化貢獻。mada 之「醉於己盛」(絕對性,不必比)與 māna 之「高舉於他」(相對性,以比較立)——二者不同印歐祖語根(*meh₂d- vs *men-),不同分位之根(rāga vs satkāyadṛṣṭi),不同心理結構,精準各立為獨立心所。
漢綜述zh-synthesis
「憍」之梵文 mada(< √mad「醉、樂、放縱、輕慢」)之本根義為「醉於己之盛事」——醉之發動點(特定觸發,依健康 / 年少 / 有漏圓滿所生之染著歡喜)。印歐祖語 *meh₂d-「濕 > 醉」之 Indo-Iranian 同源確立:Avestan maδa-「醉、沉醉」為 secured Iranian 同源(平行 →#30 貪之 Persian raxš、→#44 嫉之 Avestan araska-)。拉丁 madeō(浸、醉)為西支同源。⚠️ 兩個英文 false-friends 須辨:(1)英文 mead(蜂蜜酒)< 印歐祖語 *médʰu「蜜、酒」(同源 Skt madhu,希臘 methu),非 mada 之同根;(2)英文 mad(狂)< 古英 gemǣded < 印歐祖語 *moy-「變化」,亦非同根。拉丁 madeō 為正確印歐同源。憍(mada)與 →#50 放逸(pramāda)共 √mad 根:pra-mada = 「醉之放任」——憍是醉之發生(急性、特定觸發),放逸是醉之持續(慢性、普遍狀態);憍生則放逸隨。漢字「憍」從心從喬——「喬」有高舉之義,與「於己盛事醉而傲舉」之心態相符。Pāli mada 直承同根,不經語音變化。
Asg 以三特定觸發(健康 ārogya、年少 yauvana、長壽相 dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa)或任一有漏圓滿(sāsravā saṃpatti)定義憍之 svabhāva——所生之「rāga-aṃśika nandī-saumanasya」(貪分位之歡喜)為其體性。業相「sarva-kleśa-upakleśa-sanniśrayadāna-karmaka」(為一切煩惱、隨煩惱之所依為業)在 Asg 隨煩惱中結構性地位獨特:其餘多數隨煩惱為根本煩惱之 sāhāyya(助伴),憍之業為 sanniśrayadāna(地基,所依)——更深之功能性地位。玄奘「染依為業」壓縮此義。《成唯識論》「生長一切雜染法故」補充憍之生態功能:作為染法之地基,一切雜染皆從其而生長。
南傳論藏 52 心所標準列表不立 mada 為獨立心所,攝於 lobha(貪)分位;Vism XIV 無 mada 四相段。然南傳經層之三醉公式(AN 3.39 Sukhumāla Sutta:「yobbana-mada / ārogya-mada / jīvita-mada」——青春醉 / 健康醉 / 生命醉)與 Asg 之 svabhāva 三觸發(yauvana / ārogya / dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa)逐一對應——南北共傳義理 embed 之精確例:瑜伽行派將巴利 sutta 層之三醉教義內化為心所定義之 svabhāva 內容。唯識嚴分 →#33 慢(māna,< √man「思、量」,對他比較、相對性)vs 憍(本條;mada,< √mad「醉」,醉於己盛、絕對性)——南傳 Aṭṭhasālinī 部分視二者為同類,唯識之嚴分為百法精細化之教義貢獻。佛陀於 AN 3.39 以自身少時三醉之自省作為三醉教學之敘事入口——「如是富裕如是優渥時……見他老者反厭離」——從最初之境界到三醉消融為修道之先決條件,展示此法對修行者之直接關聯。
AN 3.39 之三醉框架精確標出憍之觸發特徵:三者(健康、年少、生命)皆為社會中性之狀態(非惡業),煩惱是「搭便車」於此三狀態之上——這使憍之辨認較貪瞋更為隱微。憍不需比較他人(→#33 慢之相對性),只需自己「正當最盛」即足以生起——此絕對性使其更難自察。業相之「一切雜染之所依」揭示修行之優先順序:對治憍即掘除雜染之地基,不留此地基則其上諸雜染無根可立。
玄奘以「憍」譯 mada——「憍」有驕傲放縱義,契「醉傲」之合成性格。英譯 self-intoxication(自我陶醉)以「醉」字直承 mada 詞根義,較 conceit(混入 → #33 慢之比較性格)或 vanity(偏外在表現面)更貼 Asg 之「醉而不覺」義。⭐ 憍為貪愛一分為體(rāga-aṃśika),與 →#50 放逸(pramāda)共 √mad 根——「醉生,放逸隨」為此同根之義理鏈;與 →#33 慢之嚴格分判(字根 / 體性 / 心理結構三異),詳本條 §巴段。
憍 ——於自盛事,深生染著,醉傲為性;能障不憍,染依為業。此亦貪愛一分為體。
英綜述en-synthesis
Sanskrit mada (< √mad "to be intoxicated, exult, rejoice"). From PIE *meh₂d- "wet, drunken." The Indo-Iranian arm is well-secured: Avestan maδa- "intoxication" (alongside rāga's Persian raxš and īrṣyā's Avestan araska-: this project's running Indo-Iranian cetasika inventory). The Latin arm: madeō "to be wet, drunk" → madidus "moist, drunk." The same root underlies pramāda (#50, heedlessness): Skt internal morphology pra-mada = "letting-go-into-intoxication." Two false friends must be flagged: English mad (madness, < OE gemǣded, PIE *moy-) and English mead (honey-wine, < PIE *médʰu "honey, wine," cognate with Skt madhu, Greek methu) — both phonetically proximate, both etymologically unrelated to mada (*meh₂d-). Latin madeō is the proper Indo-European cognate.
Asaṅga's Abhidharma-samuccaya defines mada through three specific triggers: health (ārogya), youth (yauvana), and longevity (dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa), plus any conditioned attainment — all within the rāga-share category (rāga-aṃśika). The function clause is structurally unusual in the upakleśa group: sarva-kleśa-upakleśa-sanniśrayadāna-karmaka — providing the ground (sanniśraya) for every affliction and secondary affliction. Most upakleśas are sāhāyya (companions) of root afflictions; mada alone is their sanniśraya (foundation). The Cheng Weishi Lun renders this as 染依為業 — "its function is to serve as the locus of defilement" — compressing the three triggers to 於自盛事 ("one's own peak conditions").
The Theravāda Pāli canonical term mada appears prominently in the three-intoxications formula of AN 3.39 (Sukhumāla Sutta): yobbana-mada / ārogya-mada / jīvita-mada — youth-intoxication, health-intoxication, life-intoxication. Asaṅga's three-base list in Asg is a precise Skt registration of this same triple: yauvana / ārogya / dīrgha-āyuṣka-lakṣaṇa. The Yogācāra cetasika definition thus embeds the Pāli sutta-level teaching directly in its svabhāva clause — a cross-traditional doctrinal convergence that goes unremarked in v0.1. However, at the Abhidhamma cetasika level, Theravāda does not list mada as an independent factor: it is subsumed under lobha (greed), and some commentaries (e.g., Aṭṭhasālinī) treat it as a variant of māna. Yogācāra, by contrast, maintains a strict distinction between #33 māna (conceit, rooted in views) and #42 mada (self-intoxication, rooted in greed), which represents a doctrinal refinement that Theravāda leaves implicit.
The three AN 3.39 intoxications frame the progression precisely: when health is good, one feels invulnerable; when youth is present, one feels the future is unlimited; when one is still alive, the reckoning always feels far away. These conditions breed mada — not the directed pride of māna (which requires comparison with others) but the undirected self-satisfaction that needs no external object. The Buddha's narrative preface in AN 3.39, where he recalls his own youthful intoxication before seeking liberation, makes the point autobiographically: even one of supreme attainments once experienced these three, and their dissolution was a precondition of practice. Mada is insidious precisely because its triggers are socially neutral states (health, youth, life) that defilements piggyback onto.
Self-intoxication — taking health, youth, longevity, or any conditioned attainment as an occasion for attachment and elation arising from the greed-share: this drunkenness with one's own peak conditions is its nature. To serve as the ground upon which every affliction and secondary affliction rests: this is its function.
譯translator's note
譯者按: 結構分析詳 S3-P08。憍(mada)之 sanniśrayadāna(所依為業)在 Asg 之隨煩惱中獨一無二——不僅為「助伴」(sāhāyya,如無慚無愧),而為「地基」,此一字之差標出憍在整個不善心所生態中之功能性首位;與放逸(pramāda,→#50)同根(pra-mada 為憍之深化),二者共構煩惱生長之「醉基」與「放任」。