No. 45
心所有法 · 隨煩惱二十 · 第十 · mental factors · secondary afflictions #10/20

Avarice

Mātsarya · macchariya

小隨煩惱之第十一(→#38 覆—#51 散亂)。貪愛一分為體。耽著財、法,不能慧捨,祕悋為性;鄙畜為業。與 44 嫉(→#44)並列為「issā-macchariya 一對」——南北傳同時以獨立心所立之。

zh · Xuanzang 譯

小隨煩惱之第十一(→#38 覆—#51 散亂)。貪愛一分為體。耽著財、法,不能慧捨,祕悋為性;鄙畜為業。與 44 嫉(→#44)並列為「issā-macchariya 一對」——南北傳同時以獨立心所立之。

⚠ In Review · 本譯依唯識立場(慳為貪愛一分為體,rāga-aṃśika)——與南傳之 dosa-組判攝並陳(詳巴段),不選邊。

[共傳] 《雜阿含經》〔卷號待 CBETA 校;舊註作卷三十八(丘塚喻經)〕:

肉段者,謂慳愱。

肉段沉重不願分離——譬喻慳吝緊抓不捨。「慳愱」之並列即 issā-macchariya 一對之漢譯(愱 = 嫉之古字)。

《雜阿含經》〔卷號俟校;舊註作卷七經186〕:

嫉、慳、幻、諂……

——此四列正對應 Asg 之 44 嫉 / 45 慳 / 32 誑 / 33 諂共用動機底層之四 upakleśa 詞族(詳梵段)。

[大乘] 《大乘五蘊論》卷一特標「施相違」——以布施波羅蜜(dāna-pāramitā)之 antithesis 立慳:

施相違,心悋為性。

《成唯識論》卷六:

耽著財、法,不能慧捨,祕悋為性。能障不慳,鄙畜為業。謂慳悋者,心多鄙澁,畜積財法,不能捨故。此即貪愛一分為體。

「財、法」雙列為玄奘教義 expansion:Asg pariṣkāra(資具)為 generic 義,玄奘 expand 為(物質資具)+(教法資具)——唯識教義之獨特貢獻,對應 Vism 五慳中之 dhamma-macchariya(法慳)。

按:「不能慧捨」為 Asg a-saṃlekha-sanniśrayadāna-karmaka(以不少欲知足為業)之精準漢譯——saṃlekha 為「少欲簡損」之修行德,慳之業為令此德不能生起。成唯識論「鄙畜為業」一語以「鄙」字標出慳之心理質地(心多鄙澁),非僅描述行為。

saṃskṛta

mātsarya < matsara(慳、悋、嫉)+ 抽象後綴 -ya——「慳吝之質」。Pāli macchariya < matsariya < mātsarya(標準 Skt-Pāli sandhi)。

古典 Skt matsara 兼含慳與嫉二義(Monier-Williams: "selfish, envious, jealous, envy")——古來語義交融。佛教用語精細化mātsarya 專指「」(己之資具不捨);īrṣyā 專指「」(他之勝事不耐)。此 Buddhist 梵文之精細化分判為唯識教義之 internal 貢獻。

印歐同源不確:Mayrhofer 視為 Indo-Aryan internal;Wiktionary मत्सर 不立印歐祖語;學界無共識。無 secured Iranian 同源——不同於 22 貪(Persian raxš)/ 42 憍(Avestan maδa-)/ 44 嫉(Avestan araska-)之模式。本系列 Indo-Iranian 心所(cetasika)同源 inventory 在此斷鏈——四條連列(rāga / mada / īrṣyā / mātsarya)中,唯第四條 mātsarya 缺 Iranian 對應,此模式-break 值得表面。

古傳 folk-etymology 注:部分 Skt 文法 / Buddhist 註疏中或有 matsara < matsya(「魚-like grasping」)之民間語源——此為語義圖像連結,非歷史印歐祖語同源;Wiktionary / Mayrhofer / KEWA 不採此鏈。

《阿毘達磨集論》(阿毘達磨-samuccaya,Pradhan 校本,隨煩惱第六):

mātsaryaṃ katamat / lābha-satkāra-adhyavasitasya pariṣkāreṣu rāga-aṃśikaḥ cetasa āgrahaḥ / asaṃlekha-sanniśrayadāna-karmakam //

何為慳?於著利養恭敬者(lābha-satkāra-adhyavasita),於資具(pariṣkāra),貪分位(rāga-aṃśika)之心之執持(cetasa āgraha)為性。為不少欲知足(a-saṃlekha,saṃlekha = 少欲簡損之修行德)之所依為業。

成唯識論「耽著財、法、不能慧捨、祕悋為性、貪愛一分為體」即此梵文之逐字對應:adhyavasita = 耽著;rāga-aṃśika = 貪愛一分為體;cetasa āgraha = 祕悋;asaṃlekha-sanniśrayadāna = 不能慧捨(精譯)。

44 嫉 ↔ 45 慳之並列結構(共 lābha-satkāra-adhyavasita 動機底層)

44 嫉(issā / īrṣyā)45 慳(macchariya / mātsarya)
共動機底層lābha-satkāra-adhyavasita(著利養恭敬)
對象軸para-saṃpatti(他之勝事,他軸pariṣkāra(己之資具,己軸
分位之根dveṣa-aṃśika(瞋分)rāga-aṃśika(貪分)
心動相amarṣa cetaso vyāropa(不耐心傷)āgraha(心之執持)

按:南北根判於慳有分歧:瑜伽行派立 rāga-aṃśika(執持己有 = 貪);南傳 dosa-組(不容他享 = 瞋)——雙方各取慳之一軸作根判,皆義理上有效。本譯依唯識立場(貪愛一分為體)並陳南傳分歧(詳巴段南北分歧)。

pāḷi

南傳論藏(論藏)之獨立心所(cetasika)地位macchariya 為 52-心所(cetasika)標準列表中第 48 位(akusala 心所(cetasika)之第 11 / 14);屬 dosa-group(dosa / issā / macchariya / kukkucca)——與 issā 共 dosa-組,只與 dosa-mūla cittas 俱起。

南北並列心所(cetasika)地位一致(與 44 嫉同):

  • 瑜伽行派百法:慳為小隨 #10(本系列 #45)
  • 南傳 52-列:macchariya #48(akusala #11)

⚠ In Review · ⚠️ CRITICAL — 南北根判分歧

瑜伽行派(Asg)南傳(52-列 / Vism)
45 慳之根rāga-aṃśika貪分位dosa-group cetasika瞋根群

此為 44-45 範圍中唯一南北根判分歧之心所——44 嫉雙方皆判瞋根(✅ 一致);唯 45 慳分歧:

  • 瑜伽行派立場:慳之核心為「執持己有」(cetasa āgraha)→ 屬貪
  • 南傳立場:慳之核心為「不容他享己有」(reluctance that others should share)→ 屬瞋之功能性核心

雙方各取慳之一軸作根判:瑜伽行派取觸發軸(己有)為貪;南傳取拒斥軸(他分享)為瞋。Vism XIV.173 之業相(不忍他與己分享)為南傳 dosa-組判之義理根。

核心經教 — DN 21 Sakkapañhā Sutta(同 44 嫉):佛說 issā-macchariya 結縛為三十三天諍鬥之根本煩惱。

AN 5.254 Macchariya Suttaṃ(巴利聖典協會(PTS) V.254)——五慳(pañca-macchariya)之經層直接列舉

Pañcimāni bhikkhave macchariyāni. Katamāni pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ.

比丘,有此五慳。云何為五?住處慳、家族慳、利養慳、稱譽慳、法慳

#Pāli漢譯
1āvāsa-macchariya住處慳不願共住、僧團獨佔
2kula-macchariya家族慳不願他僧結緣親族
3lābha-macchariya利養慳信施不分
4vaṇṇa-macchariya稱譽慳不願他得同等聲譽
5dhamma-macchariya法慳教法不傳

三重證攝:經(AN 5.254)→ 論藏(Aṭṭhasālinī §257 / Vism XIV.173)→ 成唯識論「財、法雙列」。玄奘將五慳攝合為財/法二大類,五慳之 dhamma-macchariya 即「法慳」。

Vism XIV.173 / Aṭṭhasālinī §257 macchariya 四相(Pāli 待巴利聖典協會(PTS)直校):

四相Pāli漢譯
(lakkhaṇa)attano sampatti-nigūhana隱蔽自有之得
(rasa)taṃ sampattiṃ aññehi sādhāraṇa-bhāva-akkhamabhāva不忍他與己分享其得
現起(paccupaṭṭhāna)saṃkocana / katukañcukatā退縮 / 心之苦悶
足處(padaṭṭhāna)attano sampatti己之資具(直接觸發)

結構性義理點——macchariya 為「sva-軸」純己軸煩惱:四相全錨於「己」(atta-)——對比 44 嫉之純「他軸」(para-),完美 sva/para 軸並列。

業相之雙軸結構:macchariya 之業相有雙軸:

  • 己軸:己之得(觸發)
  • 他軸:他與己分享(拒斥之事件)

此雙軸即南傳立 macchariya 為 dosa-組之義理根據(拒斥「他分享」為瞋之功能性核心)。Asg 立 rāga-aṃśika 則 weight 在觸發(執持己有)之貪。

南北業軸亦分歧

  • Asg 業:asaṃlekha-sanniśrayadāna(不少欲知足之所依)——weight 於己之不能簡損(修行德性之失)
  • Vism 業:不忍他與己分享——weight 於他與己共財 ethics 之失

雙方各義理上有效,側重點不同:唯識框架為修行義之慳;Vism 框架為僧團 ethics 之慳

按:南北傳於慳之 padaṭṭhāna 完全相對——Asg pariṣkāra(資具)/ Vism attano sampatti(己之得)皆錨於「己」;對比 44 嫉之 para-saṃpatti 與 Vism parasampatti 皆錨於「他」——issā vs macchariya 之 he-軸 vs sva-軸架構,南北傳各自 Vism 四相亦忠實呈現。

漢綜述zh-synthesis

詞源

「慳」之梵文 mātsarya(< matsara「慳、悋、嫉」+ 抽象後綴 -ya)字面義為「慳吝之質」「悋澀之性」。古典 Skt matsara 兼含慳與嫉二義(Monier-Williams 兼釋慳、嫉、妬),佛教梵文精細化分判:mātsarya 專指「」(己之資具不捨),īrṣyā 專指「」(他之勝事不耐)——此分判為唯識教義之 internal 貢獻。印歐同源不確:Mayrhofer 視為印度雅利安語族內部詞,現代詞典亦不立印歐祖語,學界無共識——此條老實存疑,無 Iranian 同源(與 →#44 嫉確立之 araska- 對照;Iranian-cluster 模式中斷詳 intro §4.12)。Pāli macchariya 經標準 Skt-Pāli sandhi(mātsaryamatsariyamacchariya)直承同根。

義理

Asg 定義「lābha-satkāra-adhyavasitasya pariṣkāreṣu rāga-aṃśikaḥ cetasa āgrahaḥ」揭示慳之三層:(1)動機底層:「lābha-satkāra-adhyavasita」——與 →#44 嫉共享此底層;(2)對象軸:「pariṣkāra」(己之資具)——慳為純己軸煩惱(對比 →#44 嫉之純他軸),四相全錨於「己」(atta-),「無己有則無慳」;(3)體性:「rāga-aṃśika cetasa āgraha」(貪分位之心之執持)——⚠️ 本譯依唯識立場:慳之核心為「執持己有」(cetasa āgraha)→ 屬貪(rāga-aṃśika)。業為「asaṃlekha-sanniśrayadāna」(不少欲知足之所依)——saṃlekha(少欲簡損)為佛教修行德;慳之業是令此德不能生起。玄奘「不能慧捨」為此業之精準漢譯——以「慧捨」(prajñā-tyāga,智慧性之放下)命名慳之對立面,較 Asg 之抽象公式更具教法義。「財、法雙列」(物質資具 + 教法資具)為玄奘對 Asg 泛稱 pariṣkāra 之教義擴釋,對應 AN 5.254 pañca-macchariya 中之 dhamma-macchariya(法慳)。

南北

慳(本條)與 →#44 嫉(issā)並列為 隨煩惱中唯二南北傳同立為獨立心所之條——南傳 52 心所第 48 位 macchariya,與 issā 同屬 dosa 組(dosa / issā / macchariya / kukkucca)。⚠️ 唯慳有根判南北分歧→#44 嫉根判一致):瑜伽行派立 rāga-aṃśika(貪分,執持己有 = 貪);南傳立 dosa 組(瞋根群,不容他享 = 瞋之功能性核心)——雙方各取慳之一軸:唯識取觸發軸(己有)立貪,南傳取拒斥軸(他分享)立瞋,各自義理上有效——本譯依唯識立場(貪愛一分為體),並陳南傳 dosa 組判攝之義理根(詳本條 §巴段),不選邊、不折衷。DN 21 Sakkapañhā Sutta 之「issā-macchariya-saṃyojana」(嫉慳結縛)為三界諍鬥之根本煩惱,嫉慳雙法在此共立關鍵義理份量之經典位置。AN 5.254 pañca-macchariya(五慳:住處慳 / 家族慳 / 利養慳 / 稱譽慳 / 法慳)為慳之最具體行為微目錄,南傳 Vism 之 concrete texture 補足唯識之抽象公式。

修持

AN 5.254 五慳目錄使慳之抽象定義落地:慳不只是不施物質,更延伸至地盤(āvāsa)、人際網絡(kula)、稱譽(vaṇṇa)乃至教法(dhamma)——法慳為僧眾共住中尤具殺傷力之一種:以留取教法為方式令人依賴,而非傳授解脫。Asg 業「asaṃlekha(不少欲知足之所依)」從修行德性之角度重新框架:慳不只是「將東西留給自己」,更是「阻礙知足少欲之德的生起」。對治慳即修 dāna(布施)——《大乘五蘊論》以「施相違」立慳(布施波羅蜜之對反),明點此對治方向。

譯名

玄奘以「慳」譯 mātsarya——「慳」有悋澀、藏物不出之義,切中 Asg cetasa āgraha(心之執持)之核心。英譯 avarice(吝嗇、貪財,偏物質資具)較 stinginess(口語)或 miserliness(行為偏向)更具哲學格調,並能涵蓋法慳之向度(dhamma-macchariya)。⭐ 慳(本條)為 rāga-aṃśika(唯識立場),與 →#44 嫉(dveṣa-aṃśika)並列為「issā-macchariya 一對」:同為南北傳皆立之獨立心所,共用 lābha-satkāra-adhyavasita 動機底層,對象軸(己 / 他)與分位之根(貪 / 瞋,依唯識立場)各異;南北根判分歧唯於此條,詳本條 §巴段。

——耽著財、法,不能慧捨,祕悋為性;能障不慳,鄙畜為業。此即貪愛一分為體。(⚠️ 本譯依唯識立場;南傳立 macchariyadosa 組,根判分歧並陳,詳§巴。)

英綜述en-synthesis

Etymology

Sanskrit mātsarya (< matsara "miserly, envious" + abstract -ya). The term matsara in classical Sanskrit carries the double sense of avarice and envy; Buddhist usage establishes a precise distinction: mātsarya for avarice (this entry), īrṣyā for envy (#44). Pāli macchariya preserves the root (mātsaryamatsariyamacchariya). No secured Indo-Iranian cognate has been established — unlike entries #30 (rāga, Persian raxš), #42 (mada, Avestan maδa-), and #44 (īrṣyā, Avestan araska-). The absence of an Iranian cognate for mātsarya represents a pattern-break in this project's Indo-Iranian cetasika inventory: three consecutive entries with secured Iranian cognates, then mātsarya — the chain breaks here. PIE root unattested in standard IE dictionaries (Mayrhofer treats as Indo-Aryan internal).

Doctrinal frame

Mātsarya is the eleventh of the minor secondary afflictions (aṇu-upakleśa). Asaṅga's definition shares the motivational ground lābha-satkāra-adhyavasita (attachment to personal gain and status) with īrṣyā (#44), māyā (#32), and śāṭhya (#33) — the four-upakleśa cluster of afflictions rooted in craving for personal advantage. Within this cluster, mātsarya is the greed-share branch (rāga-aṃśika): a clinging of the mind (cetasa āgraha) to one's resources (pariṣkāra). The function clause asaṃlekha-sanniśrayadāna-karmaka is uniquely formulated: saṃlekha (frugality, few-wants-and-contentment) is a Buddhist virtue; the prefix a- reverses it — mātsarya's function is to prevent the arising of frugal contentment. Xuanzang translates this as 不能慧捨 ("incapacity for wise relinquishment") — one of the most precise renderings in the Cheng Weishi Lun.

Cross-tradition

The Theravāda 52-cetasika system lists macchariya as an independent factor at position 48 of 52 (akusala #11 of 14, dosa-group) — a North-South alignment on independent-cetasika status that pairs with issā (#44). However, the root classification diverges here in a doctrinally significant way. Yogācāra places mātsarya under greed (rāga-aṃśika), weighting the clinging-to-what-one-has; Theravāda places macchariya in the dosa-group (aversion cluster), weighting the rejection-of-others-sharing-it. Both are coherent: the same cetasika has a trigger-side (attachment to one's own) and a rejection-side (aversion to sharing). Yogācāra weights the trigger; Theravāda weights the rejection. This is the only entry in the 44-45 pair where N-S root judgment diverges. The Cheng Weishi Lun's "財、法" double listing (material resources + Dharma resources) is an editorial expansion of Asg's generic pariṣkāra that corresponds, in compressed form, to Theravāda's five-fold taxonomy (pañca-macchariya): the dhamma-macchariya (Dharma-avarice) in the five-fold list is the same as 法慳 in Xuanzang.

Practitioner's seam

The five-fold pañca-macchariya taxonomy of AN 5.254 makes visible what mātsarya's abstract definition might obscure: avarice extends to territory (āvāsa), social networks (kula), material support (lābha), reputation (vaṇṇa), and teaching (dhamma). The last — Dharma-avarice — is the form most distinctively targeted in monastic practice: the impulse to hoard teachings, to create dependency rather than transmit liberation, to make oneself the indispensable intermediary. Asg's karman clause (asaṃlekha-prevention) reframes this: avarice is not merely "keeping things for oneself" but "preventing the arising of the virtue of contentment with little."

Translation

Avarice — in one attached to personal gain and status, a clinging of the mind to one's resources (material and spiritual), arising from the greed-share: incapacity for wise relinquishment is its nature. To obstruct non-avarice, to accumulate in a mean and contracted spirit: this is its function.

translator's note

譯者按: 結構分析詳 S3-P08。本譯依唯識立場立慳為貪愛一分為體(rāga-aṃśika),南傳立 macchariya 為 dosa-組(瞋根群),南北根判分歧並陳——此為 44-45 範圍中唯一根判分歧之心所,雙方各取慳之觸發軸(貪)與拒斥軸(瞋)作根,皆義理上有效;Asg 之 asaṃlekha-sanniśrayadāna-karmaka(令不少欲知足之所依為業)與 Vism 之「不忍他分享」業軸亦各異,反映唯識「修行義之慳」與南傳「僧團 ethics 之慳」各自之義理關懷。