No. 25
心所有法 · 善十一 · 第七 · mental factors · wholesome #7/11

精進Vigor

Vīrya · viriya

善心所之第七。勇悍為性,滿善為業。

zh · Xuanzang 譯

善心所之第七。勇悍為性,滿善為業。

[共傳] 《增一阿含經》卷十八(四意斷品),佛告比丘四正勤:

未生弊惡法,求方便令不生;已生弊惡法,求方便令滅;未生善法,求方便令生;已生善法,求方便令增多。

漢譯四正勤(cattāro sammappadhānā)即精進於善惡品之具體展開,與巴利 SN 45.8 / DN 22 / MN 141 三部大經同一定型句,共傳深度極厚。

[大乘] 《大方廣佛華嚴經》卷三十六(十地品·第四焰慧地):

十波羅蜜中,精進偏多。

同經卷五十三(離世間品)十種勤精進首列:

教化一切眾生勤精進;深入一切法勤精進;嚴淨一切世界勤精進;修行一切菩薩所學勤精進……若諸菩薩安住此法,則得具足如來無上精進波羅蜜。

《成唯識論》卷六:

勤謂精進。於善惡品修斷事中,勇悍為性。對治懈怠,滿善為業。

論中精進五種差別:被甲(發大願)、加行(起修行)、無下(不自輕)、無退(不退轉)、無足(不自滿)。

按:精進「唯善性攝」是唯識之關鍵限定——以勇悍修斷,簡諸染行;對治懈怠(→#45),防退落於懈怠分位。五位(被甲/加行/無下/無退/無足)不是後人附釋,直在 Asg 梵文中明列。

saṃskṛta

vīrya < vīra(雄、健、英雄)+ -ya(抽象後綴)——「英雄之質」「勇健之力」。

拉丁同源:vir(男子、丈夫)→ virtūs(男子之質、德、力)→ virīlis。英文 virile, virtue, virtuoso 皆出此根,印歐祖語 *wiHrós(男子、戰士),更深之動詞根 *weyh₁-(強而行)——同源於 Latin via(道)。故 vīrya 含「以丈夫之力行道」之雙義。

《阿毘達磨集論》(阿毘達磨-samuccaya,Pradhan 校本,善心所第七):

vīryaṃ katamat / kuśale cetaso 'bhyutsāhaḥ / sannāhe vā prayoge vā alīnatve vā avyāvṛttau vā asantuṣṭau vā / kuśala-pakṣa-paripūraṇa-pariniṣpādana-karmakam //

何為精進?於善心之勇悍(abhyutsāha)為性,於披甲、加行、不萎縮、不退轉、無厭足五位顯現。為圓滿成就善品(kuśala-pakṣa-paripūraṇa-pariniṣpādana)為業。

Asg 梵文成唯識論 (Xuanzang)
abhyutsāha勇悍
kuśale cetaso於善(修斷事中)
kuśala-pakṣa-paripūraṇa滿善
sannāha / prayoga / alīnatva / avyāvṛtti / asantuṣṭi被甲 / 加行 / 無下 / 無退 / 無足

精進(#25)↔ 懈怠(#45)為 Asg 之形態學鏡像abhyutsāha(勇悍)↔ anabhyutsāha(不勇悍)——a- 前綴之 morphological inverse,同 #19 信 ↔ #44 不信之 3×3 正反對模式(→#19 →#44 →#45)。

按:成唯識論「勇悍為性、滿善為業」即此梵文之逐字對應;五位(sannāha/prayoga/alīnatva/avyāvṛtti/asantuṣṭi)已於 Skt 明列,非後人附益。精進之反面懈怠(→#45 kausīdya = anabhyutsāha)亦為逐字鏡像,是全論形態學設計之最清晰示例之一。

pāḷi

遍美心所(sobhana-sādhāraṇa 心所(cetasika)),隨一切善心而起。五根之一(viriyindriya)、五力之一(viriya-bala)、七覺支之一(viriya-sambojjhaṅga)、八正道之一(sammā-vāyāma)、四神足之一(viriya-iddhipāda)——三十七道品五類群皆有,為全論 51 心所中最廣的道品覆蓋。

《長部》DN 22(Mahāsatipaṭṭhāna Sutta)四正勤段,亦見 DN 33 / MN 141 / SN 45.8 / AN 4.13 / Vibhaṅga §390:

Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.

於此,比丘對未生之惡不善法,為令不生,發欲、勤勉、發精進、策勵心、努力。

此偈為四正勤之標準定型句,五處以上重複,共傳深度極厚。

《清淨道論》XIV.137(行蘊·精進)四相:

四相Pāli
lakkhaṇaussāha-lakkhaṇa / vīra-bhāva勇進、領軍之質
rasasahajātānaṃ-upatthambhana支援俱起諸心心所
paccupaṭṭhānaasaṃsīdana不沉墮
足處 padaṭṭhānasaṃvega厭離心、急迫感

按:南傳以將領之譬(vīra-bhāva)攝精進——自身衝鋒,亦支援諸軍;精進之足處為 saṃvega(厭離心),非單純意志力,乃見輪迴實相所生之 spring-tension,此點北傳之 Asg 無明言,Vism 點出之。

漢綜述zh-synthesis

詞源

「精進」之梵文 vīrya 源自 vīra(雄、英雄、健者)+ 抽象後綴 -ya——「英雄之質」「勇健之力」。印歐祖語 *wiHrós(男子、戰士),更深之動詞根 *weyh₁-(強而行)。拉丁同源:vir(男子)→ virtūs(男子之質、德、力)→ virīlis;英文 virile、virtue、virtuoso 皆出此根;同一深根 *weyh₁- 亦源出拉丁 via(道、路),故 vīrya 含「以丈夫之力行道」之雙義。語義上之要點在此:拉丁 virtūs 之「男子之質」→「道德力量」之語義滑移,與佛教 vīrya 之「勇悍」→「善品圓滿」恰相平行——「勇健之質」本身即為「向善之力」,兩者不分。

義理

《阿毘達磨集論》定義精進(善心所第七):「vīryaṃ katamat / kuśale cetaso 'bhyutsāhaḥ / sannāhe vā prayoge vā alīnatve vā avyāvṛttau vā asantuṣṭau vā / kuśala-pakṣa-paripūraṇa-pariniṣpādana-karmakam //」——「於善心之勇悍abhyutsāha)為性,於披甲、加行、不萎縮、不退轉、無厭足五位顯現;為圓滿成就善品kuśala-pakṣa-paripūraṇa-pariniṣpādana)為業。」《成唯識論》卷六「勇悍為性、滿善為業」乃此梵文之逐字對應:abhyutsāha = 勇悍;kuśala-pakṣa-paripūraṇa = 滿善。五位(被甲 / 加行 / 無下 / 無退 / 無足)已於 Asg 梵文中明列(sannāha / prayoga / alīnatva / avyāvṛtti / asantuṣṭi),非後人附釋。「唯善性攝」為唯識之關鍵限定——勇悍必以善為域方為精進,否則為染行之勇力(→#45 懈怠為其 a- 前綴形態學反面:anabhyutsāha,不勇悍)。精進 ↔ 懈怠(→#45 kausīdya)為 Asg 形態學對偶中之 a- 前綴直接反相案例 (abhyutsāha / anabhyutsāha),與三善根之 a- 前綴鏡像設計同一系統性構造。

南北

南北傳皆立精進為遍美心所,随一切善心而起。《長部》DN 22(Mahāsatipaṭṭhāna Sutta)四正勤段定型句(亦見 DN 33 / MN 141 / SN 45.8 / AN 4.13 / Vibhaṅga §390):「Idha bhikkhave bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati」——五處以上重複,共傳深度極厚。精進於三十七道品五類群(五根、五力、七覺支、八正道、四神足)皆有——五類群完整覆蓋。《清淨道論》XIV.137 以四相析精進:相 ussāha-lakkhaṇa / vīra-bhāva(勇進、領軍之質)、業 sahajātānaṃ-upatthambhana(支援俱起諸法)、現 asaṃsīdana(不沉墮)、足處 saṃvega(厭離心、急迫感)。足處 saṃvega 為義理要點——精進之動力非純粹意志力,乃見輪迴實相所生之張力;失此,精進易流為強迫性之用力而非智慧之勇健。

修持

精進作為善十一之第七,居三善根(→#22 →#23 →#24)之後、輕安(→#26)之前,於善心所群中居承上啟下之位。三善根為善心之底色,精進為底色上之動力軸——底色(alobha / adveṣa / amoha)在場,精進方有正向之力;精進若無底色,易成盲目衝力。精進亦為不放逸(→#27)與行捨(→#28)之所依四法之一——sa-vīryakān alobha-adveṣa-amohān(精進三善根,四法)即不放逸、行捨之梵文所依,故精進不只是個別心所,更是後兩條假有心所之共同基底。

譯名

玄奘以「精進」取 vīrya,「精」含純粹不雜之義,「進」含勇於前行之義——精純之勇進,合於 Asg abhyutsāha(勇悍)之向善限定。英譯 Vigor(菩提比丘)較佳:保留 vir- 詞根之「勇健之質」,與 virtuevirtūs)暗諧;Energy(太中性)、Diligence(失去勇健之象)皆不及。「精進」在漢文語境已是術語定名,無歧義。⭐ 精進 ↔ 懈怠(→#45)為此 cluster 中形態學對偶之 a- 前綴直接反相案例 (abhyutsāha / anabhyutsāha);三十七道品五類群(五根、五力、七覺支、八正道、四神足)皆有精進。

精進 ——於善心,勇悍為性;對治懈怠,滿善為業。

英綜述en-synthesis

Etymology

Sanskrit vīrya derives from vīra ("hero, man of valor") + the abstract suffix -ya, reflecting PIE *wiHrós ("man, warrior") — built on the deeper verbal root *weyh₁- "to pursue with strength." The cognate chain is precise: Latin virvirtūsvirīlis, yielding English virile, virtue, virtuoso, triumvirate. The deeper root *weyh₁- also yields Latin via (way, road, course of action) — a hidden cognate opening the reading: vīrya is "the way pursued with the strength of a man." "Vigor" preserves the vir- identity; "energy" loses the warrior root; "diligence" loses the strength image. The Latin vir / virtūs pun — manliness and moral excellence as one word — echoes the Sanskrit doctrine that vīrya must be both (valor) and (moral alignment), neither alone sufficing.

Doctrinal frame

Vīrya is the seventh of the eleven wholesome cetasikas (善十一) in Yogācāra, defined by Asaṅga as kuśale cetaso 'bhyutsāhaḥ — "the valor of mind toward what is wholesome." The qualifier kuśale is structurally load-bearing: effort directed elsewhere is not vīrya but prayoga-sahagata-rāga (zeal-accompanied craving). Asaṅga enumerates five operational modes in the Sanskrit itself: sannāha (donning armor / great vow), prayoga (engagement), alīnatva (non-shrinking), avyāvṛtti (non-retreat), asantuṣṭi (non-satiation) — the five 位 (被甲/加行/無下/無退/無足) of Yogācāra commentary are not interpretive additions; they are in the Sanskrit. The function kuśala-pakṣa-paripūraṇa-pariniṣpādana — bringing the wholesome side to fullness and completion — names vīrya as the cetasika whose work is the entire path's fulfillment at the exertion level.

Cross-tradition

Vīrya / viriya appears as faculty, power, awakening-factor, path-limb, and basis-of-psychic-power — in all five categories of the thirty-seven aids to awakening. No other cetasika has this cross-category reach. Theravāda positions viriya as a sobhana-sādhāraṇa cetasika (universal-beautiful), co-present with every wholesome moment of mind, confirming the 共傳 status. The Visuddhimagga XIV.137 adds the doctrinal precision that vīrya's proximate cause is saṃvega (urgency, the religious emotion at samsāra's reality) — vīrya is not raw willpower but spring-tension born of seeing the predicament clearly.

Practitioner's seam

Vīrya names what makes the discipline of any practice possible. Its counterpart kausīdya (懈怠 #45) is its morphological inverse (anabhyutsāha): the absence of valor-toward-the-wholesome. The four right efforts (cattāro sammappadhānā) name vīrya's four operational modes canonically: preventing unarisen unwholesome states, abandoning arisen ones, generating unarisen wholesome ones, sustaining arisen ones. Vīrya is not optional for any of these; it is what makes the discipline of any of them possible.

Translation

Vigor — toward what is wholesome, the mind's valor: putting on armor, engaging the practice, not shrinking, not turning back, not being satisfied. This is its nature. To bring the wholesome side to fullness and completion: this is its function.

translator's note

譯者按: 精進與懈怠(→#45)為 Asg 完整之形態學對偶——abhyutsāha / anabhyutsāha 逐字鏡像,一切善修之動力軸由此張力定位。精進在三十七道品五類群皆有,為 51 心所中道品覆蓋最廣者——唯識論以此回應「修行最核心力量是什麼」之問:答案寫在形態學裡。詳見 S3-P08 §3.4。